مراقبت از زخمهای جراحی و غیرجراحی
مراقبت صحیح از زخم، یکی از مهم‌ترین عوامل در ترمیم مناسب، کاهش اسکار (جای زخم) و پیشگیری از عفونت است. نوع زخم (جراحی تمیز، زخم ناشی از ضربه، زخم آلوده، بخیه‌دار یا بدون بخیه) در برنامه مراقبت نقش دارد. توصیه‌های این صفحه عمومی است و دستورالعمل جراح/پزشک شما در اولویت قرار دارد.
اصل طلایی: زخم را تمیز و محافظت‌شده نگه دارید؛ دستکاری، کندن دلمه یا تماس مستقیم مواد شیمیایی قوی با بستر زخم می‌تواند روند ترمیم را مختل کند.
۱) شستشوی زخم در روزهای پس از جراحی
برای پاکسازی زخم (خصوصاً زخمهای جراحی)، شستشو با سرم نرمال سالین استریل توصیه می‌شود. نرمال سالین ایزوتونیک است و به بافت‌های در حال ترمیم آسیب نمی‌زند و محیط مناسب‌تری برای اپی‌تلیالیزاسیون (پوست‌سازی) فراهم میکند.
شستشو با آب و صابون برای تماس مستقیم با بستر زخم جراحی معمولاً توصیه استاندارد محسوب نمی‌شود، مگر در شرایط خاص و با نظر پزشک. اگر قرار است اطراف زخم (نه روی بستر زخم) شسته شود، این کار باید با احتیاط و بدون مالش مستقیم انجام شود.
۲) مواد ممنوعه یا محدود روی بستر زخم
تماس مستقیم مواد زیر با بستر زخم (محل باز و در حال ترمیم) معمولاً توصیه نمی‌شود مگر با تجویز پزشک:
- بتادین (پوویدون-آیداین) روی بستر زخم
- الکل و محلول‌های الکلی
- آب اکسیژنه (Hydrogen Peroxide)
- پمادهای روغنی/چرب یا هر ماده‌ای که بستر زخم را چرب و لایه‌گذاری کند
این مواد ممکن است به سلول‌های در حال ترمیم آسیب بزنند یا با ایجاد لایه نامناسب، روند جوش خوردن و ترمیم زخم را کند کنند. هدف پانسمان، محافظت و ایجاد شرایط مناسب ترمیم است، نه اشباع کردن زخم با مواد شیمیایی.
۳) اصول پانسمان و مفهوم Moist Wound Healing
در بسیاری از زخم‌ها، ترمیم بهتر در محیط مرطوبِ کنترل‌شده (نه خیس و خفه) رخ می‌دهد. این مفهوم به نام Moist Wound Healing شناخته می‌شود. پانسمان مناسب می‌تواند تعادل رطوبت را حفظ کند، زخم را از آلودگی محافظت کند و درد هنگام تعویض پانسمان را کاهش دهد.
پانسمان خوب چه ویژگی‌هایی دارد؟
- محافظت در برابر آلودگی و اصطکاک
- جذب ترشحات اضافی بدون خشک کردن کامل زخم
- عدم چسبندگی شدید به بستر زخم (کاهش آسیب هنگام تعویض)
- تعویض با فاصله مناسب بر اساس میزان ترشح و نظر پزشک
۴) هر چند وقت پانسمان را عوض کنیم؟
زمان تعویض پانسمان به نوع زخم و میزان ترشح بستگی دارد. بهطور کلی، اگر پانسمان خشک و تمیز است و ترشح قابلتوجه ندارد، معمولاً نیاز به تعویض مکرر نیست. اما اگر پانسمان خیس، آلوده یا شل شد، باید تعویض شود. در زخمهای جراحی، برنامه دقیق را پزشک مشخص میکند.
- پانسمان خیس/نشتیدار: تعویض سریعتر
- پانسمان خشک و تمیز: تعویض طبق برنامه پزشک
- همیشه قبل و بعد از پانسمان: شستشوی دستها
۵) حمام و تماس با آب
تصمیم درباره حمام به نوع زخم و نوع پانسمان بستگی دارد. اگر پزشک اجازه داده باشد، معمولاً تماس کوتاه و کنترل‌شده با آب (بدون خیساندن طولانی) ممکن است، اما غوطه‌ور کردن زخم (وان، استخر، جکوزی) تا زمان اجازه پزشک توصیه نمی‌شود. پس از تماس با آب، زخم باید خشک و پانسمان مناسب مجدداً گذاشته شود.
۶) بخیه، چسب پوستی و استری‌استریپ
اگر زخم بخیه دارد یا با چسب پوستی/استری‌استریپ بسته شده است، دستکاری، کندن چسب‌ها یا خراشیدن محل می‌تواند ترمیم را مختل کند. زمان کشیدن بخیه یا برداشتن چسب‌ها باید طبق نظر پزشک باشد.
ممکن است طبیعی باشد
- قرمزی خفیف اطراف زخم در روزهای اول
- درد قابل تحمل و رو به کاهش
- کمی تورم موضعی
- ترشح بسیار کم و شفاف در حد لکه (در برخی زخم‌ها)
علائم هشدار (نیاز به تماس با پزشک)
- بدتر شدن درد یا قرمزی رو به گسترش
- ترشح چرکی، بدبو یا تغییر رنگ واضح ترشحات
- تب، لرز یا احساس بیماری عمومی
- باز شدن لبه‌های زخم یا خونریزی مداوم
- گرمی شدید، تورم افزایشی یا خطوط قرمز منتشر از محل زخم
۸) تفاوت زخم جراحی تمیز با زخم آلوده/تروماتیک
زخم جراحی تمیز معمولاً برنامه مراقبت مشخص‌تری دارد و هدف اصلی، محافظت از زخم و ترمیم منظم است. در مقابل، زخمهای ناشی از ضربه، گازگرفتگی، یا زخمهای آلوده ممکن است نیاز به مراقبت متفاوت، شستشوی مکررتر، آنتی‌بیوتیک یا ارزیابی فوری داشته باشند. بنابراین در زخمهای آلوده، تصمیم‌گیری باید سریعتر و بر اساس معاینه پزشک باشد.
۹) عوامل مؤثر بر دیر جوش خوردن زخم
برخی عوامل می‌توانند ترمیم زخم را کند کنند یا خطر عفونت را بالا ببرند؛ از جمله: دیابت کنترل‌نشده، مصرف سیگار، تغذیه نامناسب، کم‌خونی، مصرف برخی داروها (مانند کورتون‌ها)، و فشار یا کشش مداوم روی محل زخم.
- سیگار: یکی از عوامل مهم کندی ترمیم است.
- دیابت: کنترل قند خون نقش کلیدی در کاهش عفونت و بهبود دارد.
- تغذیه: پروتئین کافی، مایعات و ریزمغذی‌ها مهم‌اند.
۱۰) نکات کلیدی برای کاهش اسکار (جای زخم)
پس از بسته شدن کامل زخم (و با اجازه پزشک)، مراقبت از پوست اطراف و محافظت در برابر آفتاب می‌تواند به بهتر شدن ظاهر اسکار کمک کند. مهم‌ترین نکته این است که تا قبل از بسته شدن کامل زخم، از هر ماده‌ای که باعث تحریک یا چرب کردن بستر زخم شود خودداری گردد.
- درد مفصل و مراجعه به ارتوپد
- رزرو نوبت ارتوپدی
- جراح و متخصص ارتوپدی
- مراقبت از شکستگی
- شکستگی مچ دست
- شکستگی ساعد
- شکستگی مچ پا
- شکستگی ترقوه