آرتروز مفصل لگن؛ علائم، تشخیص و روش‌های درمان
ویرایش نگارشی و ساختاری: — این مطلب آموزشی است؛ تشخیص و انتخاب درمان به معاینه و شرایط هر فرد وابسته است.
آرتروز مفصل لگن یکی از علل مهم درد کشاله ران، محدودیت حرکت و کاهش توانایی راه رفتن در بزرگسالان است. این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که غضروف صاف و لغزنده‌ای که سطح سر استخوان ران و حفره لگن را می‌پوشاند، به‌تدریج نازک و آسیب‌دیده شود. با پیشرفت تخریب غضروف، فاصله مفصلی کاهش پیدا میکند، اصطکاک بین سطوح مفصل بیشتر می‌شود و ممکن است تغییراتی مانند تشکیل زوائد استخوانی، سفتی مفصل و محدودیت حرکت به وجود آید.
آرتروز لگن معمولاً به‌صورت تدریجی ایجاد می‌شود و در مراحل ابتدایی ممکن است بیمار فقط هنگام پیاده‌روی طولانی، بالا رفتن از پله یا برخاستن از صندلی احساس درد کند. با پیشرفت بیماری، درد میتواند فعالیت‌های ساده‌ای مانند پوشیدن جوراب، بستن بند کفش، سوار شدن به خودرو یا خوابیدن را نیز دشوار کند. شدت تغییرات دیده‌شده در رادیوگرافی همیشه دقیقاً با شدت درد بیمار برابر نیست؛ بنابراین تصمیم درمانی باید بر اساس مجموعه علائم، معاینه، محدودیت عملکرد و تصاویر گرفته شود، نه فقط یک عدد یا عبارت در گزارش رادیولوژی.
مفصل لگن چگونه کار میکند؟
مفصل لگن از نوع گوی و کاسه‌ای است. بخش کروی بالای استخوان ران که سر فمور نام دارد، داخل حفره‌ای در استخوان لگن به نام استابولوم قرار می‌گیرد. سطح هر دو قسمت با غضروف مفصلی پوشیده شده است تا استخوان‌ها هنگام حرکت با اصطکاک کم روی یکدیگر بلغزند.
کپسول مفصل، رباط‌ها و عضلات اطراف لگن نیز در حفظ ثبات و حرکت طبیعی مفصل نقش دارند. عضلات سرینی، عضلات خم‌کننده لگن و عضلات نزدیک‌کننده ران باید هماهنگ عمل کنند تا فرد بتواند بدون لنگش راه برود، از پله بالا برود و وزن بدن را روی یک پا تحمل کند.
در آرتروز، مشکل فقط به نازک شدن غضروف محدود نیست. استخوان زیر غضروف، پوشش داخلی مفصل، کپسول، عضلات و الگوی راه رفتن نیز ممکن است تغییر کنند. به همین دلیل درمان موفق معمولاً فقط مصرف یک دارو نیست و باید مجموعه‌ای از آموزش، اصلاح فعالیت، ورزش، کنترل وزن، تسکین درد و در موارد شدید جراحی را در بر بگیرد.
علائم آرتروز مفصل لگن
شایع‌ترین علامت آرتروز لگن درد است. محل درد میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد، اما معمولاً در کشاله ران، جلوی ران، کنار لگن، باسن یا اطراف زانو احساس می‌شود. گاهی بیمار به علت درد زانو مراجعه میکند، در حالی که منشأ اصلی درد مفصل لگن است.
درد معمولاً ابتدا با فعالیت ایجاد می‌شود و با استراحت کاهش پیدا میکند. در مراحل پیشرفته‌تر ممکن است درد در استراحت یا شب نیز وجود داشته باشد. خشکی مفصل یکی دیگر از علائم رایج است. بیمار ممکن است پس از بیدار شدن از خواب یا بعد از نشستن طولانی، در چند قدم اول احساس خشکی کند.
کاهش دامنه حرکت نیز به‌تدریج ایجاد می‌شود. معمولاً چرخش داخلی لگن، خم کردن مفصل و دور کردن ران محدود می‌شود. بیمار ممکن است برای پوشیدن جوراب، کوتاه کردن ناخن پا یا نشستن چهارزانو مشکل پیدا کند.
لنگش میتواند در اثر درد، کوتاهی اندام، ضعف عضلات یا محدودیت حرکت ایجاد شود. با پیشرفت بیماری، بیمار ممکن است مسافت کمتری راه برود یا برای خروج از خانه به عصا نیاز پیدا کند.
علت‌های آرتروز مفصل لگن
آرتروز لگن همیشه یک علت مشخص ندارد. افزایش سن، زمینه ژنتیکی، شکل مفصل، وزن بدن، سابقه فعالیت‌های سنگین و آسیب‌های قبلی ممکن است در کنار هم نقش داشته باشند.
اختلالات ساختاری مانند دیسپلازی لگن و گیر افتادگی فمورو استابولار می‌توانند فشار را به‌صورت نامتعادل روی غضروف توزیع کنند. شکستگی استابولوم، شکستگی سر یا گردن ران و دررفتگی لگن نیز ممکن است سال‌ها بعد به آرتروز پس از ضربه منجر شوند.
در نکروز سر فمور، خون‌رسانی بخشی از استخوان مختل می‌شود. مصرف طولانی یا دوز بالای کورتون، مصرف زیاد الکل، بعضی بیماری‌های خونی و ضربه از عوامل مرتبط هستند. بیماری‌های التهابی مانند روماتیسم مفصلی نیز می‌توانند مفصل لگن را تخریب کنند.
تشخیص آرتروز مفصل لگن
تشخیص با شرح حال و معاینه آغاز می‌شود. پزشک درباره محل درد، مدت علائم، محدودیت راه رفتن، درد شبانه، توانایی بالا رفتن از پله، پوشیدن کفش و جوراب و درمان‌های قبلی سؤال میکند.
در معاینه، الگوی راه رفتن، طول اندام‌ها، دامنه حرکت مفصل، قدرت عضلات و محل درد بررسی می‌شود. باید ستون فقرات کمری، مفصل ساکروایلیاک، تاندون‌ها و بورس اطراف لگن نیز بررسی شوند.
رادیوگرافی ساده معمولاً اولین روش تصویربرداری است. در عکس ممکن است کاهش فاصله مفصلی، زوائد استخوانی، افزایش تراکم استخوان زیر غضروف یا کیست‌های استخوانی دیده شود. MRI برای همه بیماران لازم نیست و بیشتر در شک به نکروز، شکستگی مخفی، آسیب لابروم، عفونت یا تومور درخواست می‌شود.
درمان غیرجراحی
درمان با روش‌های غیرجراحی آغاز می‌شود. بیحرکتی طولانی میتواند ضعف عضلات و خشکی مفصل را بیشتر کند. بهتر است فعالیت‌هایی که درد را به‌طور واضح تشدید میکنند موقتاً کاهش یابند و سپس فعالیت به‌صورت تدریجی افزایش یابد.
ورزش درمانی یکی از پایه‌های اصلی درمان است. تمرینات باید بر تقویت عضلات اطراف لگن، حفظ دامنه حرکت، افزایش تعادل و بهبود استقامت تمرکز کنند. کاهش وزن در بیمار دارای اضافه‌وزن و استفاده صحیح از عصا نیز ممکن است کمک‌کننده باشند.
داروها می‌توانند درد را کاهش دهند، اما غضروف تخریبشده را بازسازی نمی‌کنند. تزریق کورتون داخل مفصل نیز ممکن است در برخی بیماران درد را به‌طور موقت کاهش دهد، اما درمان قطعی نیست.
چه زمانی تعویض مفصل مطرح می‌شود؟
تعویض مفصل زمانی مطرح می‌شود که درد و محدودیت عملکرد قابل‌توجه باشد و درمان مناسب غیرجراحی مؤثر نباشد. درد مداوم یا شبانه، کاهش شدید مسافت راه رفتن، دشواری در انجام کارهای شخصی، محدودیت قابل‌توجه حرکت و نیاز مکرر به دارو از عواملی هستند که ممکن است جراحی را مطرح کنند.
آرتروز اولیه و ثانویه چه تفاوتی دارند؟
در آرتروز اولیه، تخریب مفصل معمولاً در اثر مجموعه‌ای از عوامل مانند سن، استعداد ژنتیکی، وزن، الگوی فعالیت و کیفیت بافت غضروفی ایجاد می‌شود و یک علت منفرد و قطعی پیدا نمی‌شود. در آرتروز ثانویه، عامل زمینه‌ای مشخص‌تری وجود دارد؛ برای نمونه دیسپلازی لگن، گیر افتادگی فمورو استابولار، نکروز سر فمور، شکستگی قدیمی استابولوم یا گردن ران، دررفتگی قبلی، عفونت مفصل یا بیماری التهابی. تشخیص این تفاوت فقط جنبه نام‌گذاری ندارد، زیرا در بیمار جوان‌تر ممکن است درمان عامل زمینه‌ای یا اصلاح شکل مفصل بتواند سرعت تخریب را کاهش دهد، در حالی که در آرتروز پیشرفته هدف بیشتر کنترل درد و بازگرداندن عملکرد است.
درد آرتروز لگن چگونه از درد کمر یا تاندون‌ها جدا می‌شود؟
درد عمقی کشاله ران که با چرخاندن پا، سوار شدن به خودرو، پوشیدن جوراب یا بلند شدن از صندلی تشدید می‌شود بیشتر به نفع درگیری داخل مفصل است. درد کنار برجستگی استخوانی لگن، به‌ویژه هنگام خوابیدن روی همان سمت، میتواند از تاندونهای سرینی یا بورس اطراف تروکانتر منشأ بگیرد. درد تیرکشنده همراه گزگز، بی‌حسی یا انتشار از کمر تا ساق بیشتر احتمال درگیری ریشه عصبی را مطرح میکند. با این حال هم‌زمانی آرتروز لگن و بیماری ستون فقرات در سنین بالاتر شایع است و گاهی تعیین منبع اصلی درد فقط با معاینه دقیق و مشاهده پاسخ بیمار به درمان امکان‌پذیر می‌شود.
معاینه تخصصی مفصل لگن
در معاینه، پزشک از نحوه ورود بیمار، طول قدم‌ها، لنگش و توانایی برخاستن از صندلی اطلاعات مهمی به دست می‌آورد. دامنه خم شدن، باز شدن، دور و نزدیک کردن و به‌خصوص چرخش داخلی مفصل اندازه‌گیری می‌شود. محدود شدن چرخش داخلی و ایجاد درد کشاله ران از یافته‌های زودرس و کمک‌کننده است. قدرت عضلات دورکننده لگن، طول اندام‌ها و وجود کوتاهی خم‌کننده‌ها نیز بررسی می‌شود. تست‌های تحریک‌کننده مفصل، معاینه ستون فقرات کمری، مفصل ساکروایلیاک، زانو و نبض و حس اندام کمک میکنند دردهای ارجاعی یا علل غیرمفصلی نادیده نمانند.
تفسیر رادیوگرافی و نقش MRI
رادیوگرافی استاندارد لگن در حالت تحمل وزن معمولاً اطلاعات اصلی را فراهم میکند. کاهش نامتقارن فاصله مفصلی، اسکلروز استخوان زیر غضروف، کیست و استئوفیت از نشانه‌های رایج هستند. شدت عکس باید با علائم و معاینه تطبیق داده شود؛ ممکن است بیماری با تغییرات زیاد در عکس درد کمی داشته باشد یا برعکس. MRI زمانی ارزش بیشتری دارد که درد شدید با رادیوگرافی تقریباً طبیعی همراه باشد، نکروز سر فمور، شکستگی استرسی، آسیب لابروم، عفونت، تومور یا مشکل بافت نرم مطرح باشد. درخواست تصویربرداری پیشرفته بدون پرسش بالینی مشخص معمولاً به یافته‌های اتفاقی و نگرانی بی‌مورد منجر می‌شود.
برنامه درمانی مرحله‌به‌مرحله
درمان بهتر است بر اساس هدف‌های قابل اندازه‌گیری تنظیم شود؛ برای مثال افزایش مسافت راه رفتن، آسان‌تر شدن پوشیدن کفش، کاهش بیدار شدن شبانه یا کمتر شدن نیاز به مسکن. در مرحله نخست، آموزش، کاهش موقت فعالیت‌های تشدیدکننده، ادامه حرکت در حد تحمل، کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن و تمرینات اختصاصی اهمیت دارند. تمرین‌ها باید قدرت عضلات سرینی و مرکزی، انعطاف‌پذیری و تعادل را بهبود دهند و شدت آن‌ها تدریجی بالا برود. دوچرخه ثابت با زین مناسب، تمرین در آب و پیاده‌روی کوتاه روی سطح هموار برای بسیاری از بیماران قابل تحمل‌تر از دویدن، پرش یا سربالایی طولانی است.
دارو، عصا و تزریق چه جایگاهی دارند؟
مسکن یا داروی ضدالتهاب ممکن است برای دوره محدود درد را کاهش دهد، اما انتخاب دارو باید با توجه به بیماری قلبی، فشار خون، کلیه، زخم معده و داروهای رقیق‌کننده خون انجام شود. عصا در دست مقابل مفصل دردناک میتواند نیروی وارد بر لگن را کم کند و لنگش را کاهش دهد. تزریق داخل مفصل تحت هدایت تصویری در بعضی بیماران هم ارزش تشخیصی دارد و هم تسکین موقت ایجاد میکند، ولی اثر آن دائمی نیست. تزریقهای مکرر بدون برنامه مشخص می‌توانند تصمیم درمان اصلی را به تأخیر بیندازند و نزدیک بودن تزریق کورتون به زمان تعویض مفصل نیز باید با جراح هماهنگ شود.
چه زمانی ادامه درمان غیرجراحی منطقی نیست؟
عدد سن یا ظاهر عکس بهتنهایی زمان جراحی را تعیین نمی‌کند. هنگامی که درد تقریباً هر روز وجود دارد، خواب یا مراقبت شخصی مختل شده، مسافت راه رفتن به‌وضوح کم شده و یک دوره مناسب درمان غیرجراحی نتیجه قابل‌قبول نداده است، ارزیابی برای تعویض مفصل منطقی می‌شود. تصمیم باید میان بیمار و جراح و با در نظر گرفتن انتظار بیمار، سلامت عمومی، توان انجام توان‌بخشی و خطرهای قابل اصلاح گرفته شود. تأخیر بسیار طولانی تا زمانی که ضعف شدید، خشکی ثابت و بی‌تحرکی ایجاد شود ممکن است بازیابی پس از عمل را دشوارتر کند.
نقش وزن، کفش و فعالیت روزانه
اضافه‌وزن تنها علت آرتروز لگن نیست، اما میتواند بار مکانیکی و نیاز انرژی هنگام راه رفتن را افزایش دهد. کاهش وزن تدریجی در بیمار دارای اضافه‌وزن ممکن است درد و تحمل فعالیت را بهتر کند، حتی اگر تصویر رادیوگرافی تغییر نکند. کفش پایدار و راحت، پرهیز از دمپایی‌های لق و تقسیم کارهای روزانه به بازه‌های کوتاه‌تر نیز مفید است. بیمار بهتر است میان فعالیت و استراحت تعادل برقرار کند؛ چند روز استراحت مطلق پس از هر تشدید درد معمولاً ضعف و خشکی را بیشتر میکند، در حالی که ادامه فعالیت سنگین با لنگش نیز مناسب نیست.
پیگیری و سنجش نتیجه درمان
پاسخ درمان باید با عملکرد واقعی سنجیده شود. ثبت مسافت راه رفتن، تعداد دفعات بیدار شدن شبانه، توان بالا رفتن از پله و مقدار مصرف مسکن از عدد درد بهتنهایی مفیدتر است. اگر پس از چند هفته اجرای منظم برنامه هیچ بهبودی دیده نشود، تشخیص، روش انجام تمرین و وجود مشکلات همزمان کمر یا زانو باید دوباره بررسی شود. تغییر پی‌درپی درمان‌ها در فاصله کوتاه باعث می‌شود مشخص نباشد کدام اقدام مؤثر بوده است.
درد تازه‌ای که به الگوی قبلی شبیه نیست
فرد دارای آرتروز هم ممکن است دچار شکستگی، عفونت یا مشکل دیگری شود. درد شدید پس از زمین خوردن، ناتوانی تازه در تحمل وزن یا تب همراه محدودیت حرکت نیازمند ارزیابی سریع‌اند. اگر عکس نخست شکستگی نشان ندهد اما شک بالینی باقی باشد، ممکن است تصویربرداری تکمیلی لازم شود. برای امتحان کردن سلامت استخوان روی پا نپرید و با درد شدید راه نروید. درد شبانه رو به افزایش یا علائم عمومی نیز باید گفته شوند تا فقط به تشخیص قدیمی اتکا نشود.
پیش از تصمیم تعویض مفصل چه چیزهایی روشن باشند؟
تعویض مفصل با تثبیت شکستگی تفاوت دارد: بخش‌های آسیب‌دیده مفصل با اجزای مصنوعی جایگزین می‌شوند. هدف معمولاً کاهش درد و بهبود عملکرد است، ولی دامنه نتیجه در افراد مختلف فرق میکند. عفونت، لخته، دررفتگی، اختلاف طول، آسیب عصبی و نیاز احتمالی به عمل بعدی از موضوعات گفت‌وگو هستند. سلامت عمومی، کنترل قند، دخانیات و شرایط پوست ممکن است پیش از عمل نیاز به رسیدگی داشته باشند. بهتر است خطرهای قابل اصلاح با برنامه مشخص پیگیری شوند، بدون اینکه نتیجه بی‌عارضه تضمین شود.
شرایط خانه نیز بخشی از تصمیم است. پله، دسترسی به سرویس بهداشتی، حمایت خانواده و توان استفاده از وسیله کمکی باید پیش از ترخیص بررسی شوند. محدودیت‌های پس از عمل به روش و شرایط بیمار وابسته‌اند؛ توصیه فرد دیگری درباره خوابیدن، خم شدن یا نشستن را خودکار اجرا نکنید. همچنین درباره زمان مراجعه زخم و نشانه‌های خطر توضیح بگیرید. ترشح، قرمزی گسترش‌یابنده، تب، درد ساق یا تنگی نفس نیازمند تماس یا رسیدگی متناسب‌اند و با تمرین بیشتر حل نمی‌شوند.
یک کار روزمره میتواند هدف درمان را روشن کند
سخت شدن پوشیدن جوراب، سوار شدن به خودرو یا بلند شدن از صندلی میتواند برای بیمار مهم‌تر از نام درجهٔ آرتروز باشد. در مراجعه مشخص کنید کدام کار مختل شده، درد در کدام ناحیه است و محدودیت چگونه تغییر کرده است. این اطلاعات به انتخاب هدف تمرین، وسیلهٔ کمکی یا بررسی درمان بعدی کمک میکنند. اگر چند مفصل دردناک‌اند، سهم هر کدام باید جداگانه بررسی شود؛ بهبود لگن لزوماً همهٔ مشکلات راه رفتن را رفع نمی‌کند. همچنین دربارهٔ محیط خانه و کمک در دسترس صحبت کنید. تصمیم درمان وقتی کاربردی‌تر می‌شود که نتیجه با فعالیت مشخص زندگی شما سنجیده شود، نه فقط با تغییر یک واژه در گزارش عکس.
پرسش‌های متداول
آیا درد آرتروز لگن فقط در کشاله ران است؟
خیر. کشاله ران محل متداولی است، اما درد میتواند به جلوی ران، باسن یا زانو برسد. محل درد بهتنهایی تشخیص نمیدهد. اگر برای زانودرد مراجعه میکنید و حرکت ران هم محدود است، معاینه لگن اهمیت دارد. بیماری کمر و تاندونهای اطراف نیز ممکن است همزمان وجود داشته باشند.
ظاهر بد عکس یعنی باید فوراً مفصل تعویض شود؟
تصویر تنها عامل تصمیم نیست. اثر درد بر خواب، راه رفتن و کارهای شخصی، پاسخ به درمان مناسب و سلامت عمومی مهم‌اند. بعضی افراد با تغییرات زیاد هنوز عملکرد مناسبی دارند. در مقابل، درد محدودکننده باید بررسی شود حتی اگر توصیف عکس خفیف باشد.
تزریق غضروف تخریبشده را بازسازی میکند؟
برای تزریقهای معمول نمیتوان وعده بازسازی قطعی غضروف یا حذف دائمی نیاز به جراحی داد. بعضی روشها در بیمار منتخب تسکین موقت ایجاد میکنند. هدف، محدودیت شواهد و خطرهای روش باید روشن باشند و زمان تزریق احتمالی پیش از عمل با جراح هماهنگ شود.
آیا با آرتروز باید راه رفتن را کنار گذاشت؟
معمولاً حفظ فعالیت متناسب مفید است و بیحرکتی طولانی ضعف را بیشتر میکند. مقدار و نوع فعالیت باید با تحمل هماهنگ شوند. درد شدید یا افت واضح عملکرد پس از فعالیت نیاز به اصلاح برنامه دارد. در درد تازه پس از ضربه یا شک به شکستگی، ابتدا علت باید مشخص شود.