پوکی استخوان؛ تشخیص، پیشگیری از شکستگی و درمان مرحلهای
مقدمه
پوکی استخوان بیماری کاهش استحکام استخوان است که خطر شکستگی را افزایش میدهد. این بیماری اغلب تا زمان شکستگی علامتی ندارد. شکستگی مهره، لگن و مچ دست میتواند استقلال فرد را مختل کند؛ بنابراین هدف اصلی درمان فقط افزایش عدد تراکم استخوان نیست، بلکه پیشگیری از نخستین یا شکستگی بعدی است. ارزیابی باید عوامل خطر، سابقه شکستگی، داروها و احتمال افتادن را در کنار سنجش تراکم بررسی کند.
چه کسانی در معرض خطرند؟
افزایش سن، یائسگی، سابقه شکستگی با ضربه کم، وزن پایین، سابقه خانوادگی شکستگی لگن، مصرف سیگار و الکل و کمتحرکی از عوامل خطرند. مصرف طولانی کورتون، برخی داروهای ضدتشنج، بیماری تیروئید، روماتیسم، بیماری کلیه و اختلال جذب نیز اهمیت دارند. مردان نیز مبتلا میشوند و پوکی استخوان در آنها نباید نادیده گرفته شود.
شکستگی ناشی از شکنندگی
شکستگی پس از افتادن از ارتفاع ایستاده یا ضربهای که معمولاً استخوان سالم را نمیشکند، هشدار مهم است. شکستگی مهره ممکن است با کاهش قد، قوز یا درد ناگهانی پشت ظاهر شود و گاهی بیعلامت است. یک شکستگی شکنندگی، خطر شکستگی بعدی را بالا میبرد و نیاز به ارزیابی فعال دارد.
سنجش تراکم استخوان
DXA استاندارد اصلی اندازهگیری تراکم است و معمولاً لگن و ستون فقرات را بررسی میکند. عدد T-score در بزرگسالان یائسه و مردان مسن تفسیر میشود، اما تصمیم درمان فقط با این عدد نیست. در افراد جوانتر Z-score کاربرد بیشتری دارد. کیفیت دستگاه، وضعیت صحیح و مقایسه با مرکز مشابه برای پیگیری اهمیت دارد.
ارزیابی خطر شکستگی
ابزارهایی مانند FRAX احتمال شکستگی را بر اساس سن، عوامل خطر و در صورت وجود تراکم استخوان تخمین میزنند. این عدد باید با قضاوت بالینی ترکیب شود؛ سقوط مکرر، شکستگی تازه مهره یا مصرف دوز بالای کورتون ممکن است خطر را بیش از محاسبه نشان دهد. آستانه درمان بر اساس راهنمای مورد استفاده و شرایط بیمار تعیین میشود.
آزمایشهای لازم
کلسیم، ویتامین D، عملکرد کلیه و تیروئید و در موارد منتخب آزمایشهای دیگر برای یافتن علت ثانویه درخواست میشوند. در مرد جوان یا زن پیش از یائسگی، جستوجوی علت زمینهای اهمیت بیشتری دارد. آزمایشها باید هدفمند باشند و جای شرح حال دقیق را نمیگیرند.
کلسیم و ویتامین D
هدف، تأمین نیاز روزانه عمدتاً از غذاست. مکمل کلسیم در صورت ناکافی بودن رژیم و با توجه به سابقه سنگ کلیه یا بیماری قلبی انتخاب میشود. ویتامین D باید با دوز متناسب اصلاح شود. مصرف دوزهای بسیار بالا بدون پایش میتواند مسمومیت ایجاد کند. مکمل بهتنهایی درمان کافی برای فرد پرخطر نیست.
ورزش و پیشگیری از افتادن
تمرین تحمل وزن، تقویت عضلات و تعادل خطر افتادن را کاهش میدهد. برنامه باید با وضعیت قلبی، مفصلی و سابقه شکستگی هماهنگ باشد. اصلاح نور خانه، حذف فرش لغزنده، بررسی بینایی و داروهای خوابآور اقدامات مهماند. در شکستگی مهره، خم شدن شدید و بلند کردن نادرست اجسام باید اصلاح شود.
داروهای ضدجذب
بیسفسفوناتها و دنوزوماب با کاهش تخریب استخوان خطر شکستگی را کم میکنند. انتخاب میان داروی خوراکی، تزریقی یا زیرجلدی به خطر بیمار، عملکرد کلیه، مشکلات گوارشی و توان پایبندی بستگی دارد. قطع یا تأخیر دنوزوماب بدون برنامه جایگزین میتواند خطر شکستگی مهره را بالا ببرد. مدت درمان و وقفه دارویی باید توسط پزشک تعیین شود.
داروهای استخوانساز
تریپاراتاید، آبالوپاراتاید و روموسوزوماب در بیماران بسیار پرخطر یا دارای شکستگیهای متعدد مطرح میشوند. پس از پایان دوره داروی استخوانساز معمولاً درمان ضدجذب برای حفظ اثر لازم است. محدودیتها و خطرات هر دارو باید بر اساس سابقه بیمار بررسی شود.
عوارض نادر و نگرانیهای رایج
نکروز فک و شکستگی غیرمعمول ران عوارض نادر برخی درمانهای طولانیاند. خطر آنها در بیشتر بیماران پرخطر بسیار کمتر از خطر شکستگی درماننشده است. رعایت بهداشت دهان و اطلاع دندانپزشک از دارو اهمیت دارد. درد جدید ران یا کشاله باید گزارش شود. ترس از عارضه نباید باعث قطع خودسرانه دارو شود.
پیگیری درمان
تراکم استخوان معمولاً در فواصل مناسب، نه هر چند ماه، تکرار میشود. پایبندی به دارو، شکستگی جدید، افتادن و وضعیت ویتامین D ارزیابی میشوند. تغییر کوچک در DXA ممکن است در محدوده خطای اندازهگیری باشد. موفقیت درمان میتواند به معنای ثابت ماندن تراکم و نداشتن شکستگی باشد.
پس از شکستگی لگن یا مهره
درمان پوکی استخوان باید بخشی از مراقبت پس از شکستگی باشد. شروع توانبخشی، تغذیه پروتئینی، پیشگیری از سقوط و داروی مناسب احتمال شکستگی بعدی را کاهش میدهد. تأخیر طولانی پس از شکستگی فرصت مهم پیشگیری ثانویه را از بین میبرد.
پرسشهای متداول
آیا درد استخوان نشانه پوکی است؟
معمولاً پوکی بدون درد است مگر شکستگی رخ دهد
آیا جوانان مبتلا میشوند؟
بله، ولی باید علت ثانویه جستوجو شود
آیا دارو مادامالعمر است؟
نه همیشه؛ مدت بر اساس خطر و نوع دارو تعیین میشود
آیا پیادهروی کافی است؟
مفید است، اما تمرین قدرت و تعادل نیز لازم است
جمعبندی
پوکی استخوان بیماری خاموش اما قابل مدیریت است. سابقه شکستگی شکنندگی مهمتر از یک عدد منفرد است. درمان حرفهای شامل تغذیه، ویتامین D، ورزش، کاهش سقوط و داروی متناسب با سطح خطر است. قطع یا تغییر دارو باید برنامهریزیشده باشد و پیگیری منظم از شکستگیهای بعدی جلوگیری میکند.