انگشت ماشهای؛ علت، علائم، تشخیص و روش‌های درمان
ویرایش نگارشی و ساختاری: — این مطلب آموزشی است؛ تشخیص و انتخاب درمان به معاینه و شرایط هر فرد وابسته است.
مقدمه
انگشت ماشهای یکی از بیماری‌های شایع دست است که در آن بیمار هنگام خم و راست کردن انگشت احساس گیرکردن، تقه‌زدن، جهش یا قفل‌شدن دارد. در مراحل ابتدایی ممکن است فقط درد خفیفی در کف دست و ابتدای انگشت وجود داشته باشد، اما با پیشرفت بیماری انگشت گاهی در حالت خم‌شده باقی می‌ماند و بیمار برای صاف‌کردن آن مجبور می‌شود از دست مقابل کمک بگیرد. این مشکل میتواند کارهای ساده‌ای مانند گرفتن لیوان، نوشتن، استفاده از تلفن همراه، بستن دکمه، رانندگی یا کار با ابزار را دشوار کند.
نام پزشکی این بیماری تنوسینوویت تنگ‌کننده است. مشکل اصلی معمولاً در محل قرقره A1 قرار دارد؛ جایی که تاندون خم‌کننده برای ورود به انگشت از زیر یک حلقه فیبری عبور می‌کند. وقتی این مسیر تنگ یا متورم شود، تاندون به‌راحتی حرکت نمی‌کند و هنگام عبور ناگهانی، حالت ماشهای ایجاد می‌شود. بیماری ممکن است یک یا چند انگشت و گاهی هر دو دست را درگیر کند.
تاندون خم‌کننده چگونه حرکت می‌کند؟
عضلات خم‌کننده انگشتان در ساعد قرار دارند و از طریق تاندون‌های بلند به استخوان‌های انگشت متصل می‌شوند. این تاندونها هنگام مشت‌کردن، انگشتان را خم میکنند. برای آنکه تاندونها از سطح استخوان فاصله نگیرند، از زیر چند قرقره محکم عبور میکنند. قرقره A1 در محل اتصال انگشت به کف دست قرار دارد و شایع‌ترین محل ایجاد تنگی است.
در انگشت ماشهای، قرقره A1 ضخیم می‌شود یا روی تاندون برجستگی کوچکی ایجاد می‌شود. هنگام خم‌شدن ممکن است قسمت ضخیم‌شده با فشار از زیر قرقره عبور کند، اما هنگام بازکردن دوباره گیر کند. رهاشدن ناگهانی تاندون باعث تقه، درد و جهش انگشت می‌شود. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، تورم بیشتر، حرکت دشوارتر و در نهایت قفل‌شدگی ثابت ایجاد می‌شود.
علائم انگشت ماشهای
علائم معمولاً تدریجی آغاز می‌شوند. درد در کف دست و درست زیر انگشت، حساسیت موضعی، وجود برجستگی کوچک، تقه هنگام حرکت، گیرکردن موقت و خشکی صبحگاهی از شایع‌ترین نشانه‌ها هستند. بسیاری از بیماران صبح‌ها یا پس از بی‌حرکتی طولانی علائم بیشتری دارند و پس از چند بار حرکت، انگشت تا حدی روان‌تر می‌شود.
در مراحل متوسط، انگشت در حالت خمیده گیر می‌کند ولی بیمار میتواند با نیروی خود آن را باز کند. در مراحل شدیدتر برای صاف‌کردن انگشت باید از دست مقابل کمک گرفت. در مرحله پیشرفته، انگشت ممکن است کاملاً قفل شود یا به‌دلیل خشکی مفصل دیگر به‌طور کامل صاف نشود. درد هنگام گرفتن اجسام، فشار دادن ابزار، بازکردن در بطری یا مشت‌کردن معمولاً بیشتر می‌شود.
درجه‌بندی شدت بیماری
در مرحله اول فقط درد و حساسیت روی قرقره A1 وجود دارد. در مرحله دوم تقه و گیرکردن دیده می‌شود، اما حرکت فعال هنوز ممکن است. در مرحله سوم بیمار برای بازکردن انگشت از دست مقابل کمک می‌گیرد. در مرحله چهارم قفل‌شدگی ثابت یا محدودیت مفصل ایجاد می‌شود. این تقسیم‌بندی به انتخاب درمان کمک می‌کند؛ زیرا موارد خفیف شانس بیشتری برای پاسخ به درمان غیرجراحی دارند.
چه انگشتانی بیشتر درگیر می‌شوند؟
شست، انگشت حلقه و انگشت میانی بیشتر گرفتار می‌شوند، ولی هر انگشتی ممکن است درگیر شود. در برخی بیماران چند انگشت هم‌زمان یا با فاصله زمانی مبتلا می‌شوند. درگیری دوطرفه و چندانگشتی در افراد دیابتی و بعضی بیماری‌های التهابی بیشتر دیده می‌شود. در کودکان نیز بیشتر شست گرفتار می‌شود که الگوی آن با بیماری بزرگسالان تفاوت‌هایی دارد.
علت‌ها و عوامل خطر
در بسیاری از بیماران علت دقیق مشخص نیست. حرکات تکراری، گرفتن محکم ابزار، فعالیت‌های دستی طولانی، کار با قیچی یا پیچ‌گوشتی و فشار مداوم روی کف دست ممکن است علائم را تشدید کنند، اما همیشه نمی‌توان شغل یا فعالیت خاصی را علت قطعی دانست. افزایش سن، جنس مؤنث و سابقه قبلی بیماری در انگشت دیگر نیز احتمال بروز را بیشتر میکنند.
دیابت یکی از مهم‌ترین عوامل همراه است. در بیماران دیابتی احتمال درگیری چند انگشت، عود، پاسخ کمتر به تزریق و نیاز به جراحی بیشتر است. آرتریت روماتوئید، بیماری‌های تیروئید، نقرس، آمیلوئیدوز و بعضی اختلالات متابولیک نیز میتوانند با این بیماری همراه باشند. وجود سندرم تونل کارپ نیز باید بررسی شود، زیرا این دو مشکل گاهی هم‌زمان دیده می‌شوند.
انگشت ماشهای در کودکان
در کودکان بیشتر شست درگیر می‌شود و والدین ممکن است متوجه شوند شست کودک در حالت خمیده باقی مانده یا در قاعده آن برجستگی کوچکی وجود دارد. درد معمولاً کمتر از بزرگسالان است. تصمیم درمانی بر اساس سن، مدت قفل‌شدگی و شدت محدودیت انجام می‌شود. در موارد ماندگار، آزادسازی جراحی قرقره میتواند از ایجاد محدودیت دائمی جلوگیری کند.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص در بیشتر موارد با شرح حال و معاینه انجام می‌شود. پزشک محل درد، زمان شروع، دفعات قفل‌شدن، فعالیت‌های تشدیدکننده، بیماری‌های زمینه‌ای و درمان‌های قبلی را بررسی می‌کند. هنگام معاینه، قرقره A1 لمس می‌شود و حرکت تاندون در زمان خم و راست کردن انگشت ارزیابی می‌شود. وجود تقه، برجستگی، قفل‌شدگی و محدودیت مفصل معمولاً برای تشخیص کافی است.
در اغلب بیماران نیازی به MRI یا آزمایش‌های پیچیده نیست. رادیوگرافی زمانی مفید است که احتمال آرتروز، شکستگی قدیمی، تغییر شکل مفصل یا علت استخوانی مطرح باشد. سونوگرافی در موارد غیرمعمول میتواند ضخیم‌شدن قرقره و حرکت تاندون را نشان دهد، اما نتیجه آن باید با معاینه تطابق داشته باشد.
تشخیص افتراقی
بیماری دوپویترن، آرتروز مفاصل انگشت، پارگی یا چسبندگی تاندون، قفل‌شدن مفصل و توده‌های کف دست ممکن است با انگشت ماشهای اشتباه شوند. در دوپویترن معمولاً طناب سفتی در کف دست ایجاد می‌شود و تقه تاندونی وجود ندارد. عفونت غلاف تاندون نیز وضعیت مهمی است که با درد شدید، تورم منتشر، قرمزی و درد هنگام صاف‌کردن غیرفعال همراه است و نیاز به درمان فوری دارد.
آیا بیماری خودبه‌خود خوب می‌شود؟
موارد خفیف ممکن است با کاهش فعالیت و گذشت زمان بهتر شوند، اما نمی‌توان بهبود خودبه‌خودی را تضمین کرد. اگر گیرکردن مکرر، درد پایدار یا محدودیت عملکرد وجود داشته باشد، ارزیابی و درمان زودتر منطقی است. قفل‌شدگی طولانی ممکن است به خشکی مفصل، کوتاهی بافت‌ها و دشوارترشدن بازگشت کامل حرکت منجر شود.
درمان غیرجراحی
درمان اولیه بر کاهش فشار و التهاب اطراف تاندون تمرکز دارد. بیمار باید فعالیت‌هایی را که باعث تقه و درد می‌شوند موقتاً کاهش دهد. استفاده از دسته ضخیم‌تر ابزار، توزیع فشار روی کف دست، اجتناب از گرفتن بسیار محکم و استراحت‌های کوتاه در کارهای تکراری کمک‌کننده است. هدف توقف کامل استفاده از دست نیست، بلکه کاهش تحریک مداوم تاندون است.
آتل شبانه میتواند انگشت را در وضعیت مناسب نگه دارد و از قفل‌شدن هنگام خواب جلوگیری کند. این روش بیشتر برای بیماری خفیف و تازه‌شروع‌شده مفید است. داروهای ضددرد یا ضدالتهاب ممکن است درد را کم کنند، ولی تنگی مکانیکی قرقره را به‌تنهایی برطرف نمی‌کنند و باید با توجه به بیماری‌های گوارشی، کلیوی، قلبی و داروهای هم‌زمان مصرف شوند.
حرکات ملایم تاندون، در صورت انتخاب توسط درمانگر دست، برای حفظ دامنه حرکت مفید است. تمرین نباید موجب تقه دردناک مکرر شود. فشار دادن اجباری انگشت قفلشده یا تمرین شدید ممکن است التهاب را بیشتر کند. در صورت خشکی مفصل، کاردرمانی دست میتواند به بازگشت حرکت کمک کند.
تزریق کورتون
تزریق کورتیکواستروئید در اطراف غلاف تاندون و قرقره A1 یکی از درمان‌های مؤثر است. هدف، کاهش تورم و افزایش فضای عبور تاندون است. اثر درمان ممکن است چند روز تا چند هفته طول بکشد. در بسیاری از بیماران یک تزریق کافی است، اما اگر پاسخ ناقص باشد، بر اساس شرایط بیمار میتوان تزریق دوم را بررسی کرد.
پاسخ به تزریق در بیماری طولانی‌مدت، قفل‌شدگی ثابت، دیابت و درگیری چند انگشت ممکن است کمتر باشد. در افراد دیابتی، افزایش موقت قند خون پس از تزریق باید در نظر گرفته شود. درد گذرا، تغییر رنگ پوست، نازک‌شدن چربی زیرپوستی، عفونت نادر و آسیب تاندون از عوارض احتمالی هستند؛ بنابراین تزریق باید در محل صحیح و با رعایت اصول استریل انجام شود.
چه زمانی جراحی مطرح می‌شود؟
جراحی زمانی مطرح می‌شود که قفل‌شدن شدید یا مکرر باشد، انگشت در حالت خمیده باقی بماند، درمان غیرجراحی پاسخ کافی ندهد، تزریق ناموفق باشد یا بیماری کار و فعالیت روزانه را مختل کند. ایجاد محدودیت ثابت مفصل، درد طولانی و نیاز مکرر به کمک دست مقابل از نشانه‌هایی هستند که ارزیابی جراحی را جدی‌تر میکنند.
آزادسازی جراحی قرقره A1
در روش باز، برش کوچکی در کف دست ایجاد می‌شود و جراح با محافظت از عصب‌ها و عروق، قرقره A1 را باز می‌کند. پس از آزادسازی، تاندون باید بدون گیرکردن حرکت کند. این عمل معمولاً سرپایی و با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود. بازکردن این قرقره عملکرد طبیعی انگشت را مختل نمی‌کند، زیرا سایر قرقره‌ها تاندون را در مسیر مناسب نگه می‌دارند.
در بعضی بیماران آزادسازی از راه پوست با سوزن یا ابزار ظریف انجام می‌شود. انتخاب روش به انگشت درگیر، شدت بیماری، نزدیکی عصب‌ها و تجربه جراح بستگی دارد. روش باز امکان مشاهده مستقیم و اطمینان از آزادسازی کامل را فراهم می‌کند و در موارد پیچیده، قفل‌شدگی ثابت یا آناتومی نامطمئن ترجیح داده می‌شود.
مراقبت بعد از جراحی
حرکت ملایم انگشت معمولاً از همان روز آغاز می‌شود تا از چسبندگی و خشکی جلوگیری شود. بالا نگه‌داشتن دست، خشک و تمیز نگه‌داشتن پانسمان، اجتناب از گرفتن محکم و مراجعه برای بررسی زخم ضروری است. بیمار باید طبق توصیه جراح زمان شروع شست‌وشو، فعالیت شغلی و تمرین تقویتی را رعایت کند.
درد و حساسیت کف دست ممکن است چند هفته باقی بماند و تورم یا سفتی موضعی گاهی دیرتر برطرف می‌شود. در صورت تب، ترشح، قرمزی رو به افزایش، درد غیرعادی، بی‌حسی یا اختلال گردش خون باید زودتر مراجعه کرد. اگر پیش از جراحی مفصل مدت زیادی قفل بوده باشد، ممکن است کاردرمانی برای بازگشت کامل دامنه حرکت لازم شود.
عوارض احتمالی جراحی
جراحی معمولاً نتیجه خوبی دارد، اما عوارضی مانند عفونت، هماتوم، حساسیت اسکار، خشکی، آسیب عصب دیجیتال، بی‌حسی، آزادسازی ناکامل، چسبندگی تاندون و عود نادر ممکن است رخ دهند. باقی‌ماندن محدودیت قدیمی مفصل همیشه به معنی آزادسازی ناقص نیست و میتواند ناشی از کوتاهی بافت‌ها پیش از عمل باشد.
بازگشت به کار و فعالیت
زمان بازگشت به کار به نوع شغل، دست غالب، انگشت درگیر و سرعت ترمیم زخم بستگی دارد. کار اداری و سبک ممکن است زودتر آغاز شود، اما کارهای سنگین، استفاده از ابزار، حمل بار و گرفتن محکم باید تا بهبود درد و قدرت دست محدود شوند. بازگشت تدریجی بهتر از شروع ناگهانی فعالیت کامل است.
آیا بیماری عود می‌کند؟
پس از درمان غیرجراحی امکان عود وجود دارد، به‌ویژه در افراد دیابتی، بیماری چندانگشتی و علائم طولانی. پس از آزادسازی کامل جراحی، عود کمتر است اما صفر نیست. ممکن است انگشت درمان‌شده بدون مشکل باقی بماند و در آینده انگشت دیگری درگیر شود؛ این موضوع نشانه شکست درمان قبلی نیست.
چه زمانی مراجعه سریع لازم است؟
قفل‌شدن کامل انگشت، درد شدید پس از ضربه، تورم و قرمزی منتشر، تب، ترشح، بی‌حسی، سردی یا کبودی انگشت و درد شدید هنگام صاف‌کردن غیرفعال نیاز به ارزیابی سریع دارند. همچنین اگر کودک دچار قفل‌شدگی ثابت شست باشد یا محدودیت حرکت در حال افزایش باشد، مراجعه زودهنگام اهمیت دارد.
تصمیم میان تکرار تزریق و آزادسازی
اگر نخستین تزریق فقط مدت کوتاهی کمک کرده باشد، تصمیم بعدی به شدت قفل‌شدن و محدودیت مفصل بستگی دارد. تکرار نامحدود تزریق برنامه مناسبی نیست؛ باید معلوم شود منفعت احتمالی در برابر خطرهای موضعی و هزینه انتظار چیست. در فردی که هنوز حرکت کامل دارد و علائمش خفیف‌تر شده، فرصت دادن به درمان غیرجراحی میتواند معقول باشد. در انگشتی که به‌طور ثابت خم مانده، درمان صرف درد ممکن است مشکل اصلی را پنهان کند. تعداد و فاصله تزریق‌های قبلی را دقیق گزارش کنید و اگر درباره محل تزریق مطمئن نیستید، مدارک درمان را همراه ببرید.
مصرف داروی رقیق‌کننده خون یا وجود دیابت لزوماً همه گزینه‌ها را حذف نمی‌کند، اما برنامه درمان را تغییر می‌دهد. داروی ضدانعقاد را برای تزریق یا عمل خودسرانه قطع نکنید. در دیابت، باید درباره پایش قند پس از تزریق و اینکه چه تغییری به تماس با پزشک نیاز دارد راهنمایی بگیرید. بیماری روماتیسمی فعال نیز ممکن است علت گسترده‌تری برای درد و تورم دست باشد؛ آزادسازی یک قرقره جای کنترل التهاب عمومی را نمی‌گیرد. همچنین بی‌حسی ماندگار را نباید صرفاً به قفل‌شدن انگشت نسبت داد.
اگر پس از درمان هنوز تقه یا درد وجود دارد
بهبود حرکت، کاهش درد کف دست و برگشت توان گرفتن ممکن است هم‌زمان نباشند. حساسیت اسکار پس از عمل با ادامه گیر مکانیکی تفاوت دارد. اگر انگشت آزادانه باز می‌شود ولی محل برش حساس است، ارزیابی و مراقبت متفاوتی از انگشتی لازم دارد که همچنان قفل می‌شود. خودتان برای اثبات موفقیت عمل، تقه را ده‌ها بار بازتولید نکنید. شرح اینکه مشکل هنگام کدام فعالیت رخ می‌دهد، آیا انگشت به کمک دست دیگر نیاز دارد و آیا محدودیت نسبت به قبل کمتر شده، برای پیگیری مفیدتر است.
در کارهای دستی، بازگشت ایمن فقط به بسته‌شدن پوست وابسته نیست. تماس مستقیم دسته ابزار با اسکار، گرفتن طولانی فرمان و کار با ابزار لرزان میتوانند همچنان آزاردهنده باشند. امکان تغییر موقت وظیفه یا استفاده از ابزار مناسب را با درمانگر مطرح کنید. اگر چند انگشت درگیرند، لازم نیست همه دقیقاً درمان یکسانی داشته باشند؛ شدت قفل‌شدگی و وضعیت مفصل هر انگشت جدا بررسی می‌شود. هدف، دستی است که در زندگی روزانه قابل استفاده باشد، نه صرف حذف صدای تقه در معاینه.
پرسش‌های متداول
آیا تقه انگشت همیشه انگشت ماشهای است؟
خیر. تقه بدون درد، مشکل مفصل، جابهجایی بعضی تاندونها و آسیب قبلی میتوانند ظاهر مشابه داشته باشند. محل تقه در کف دست، گیرکردن هنگام حرکت و معاینه تاندون به تشخیص کمک میکنند. اگر تقه پس از ضربه همراه با تورم یا تغییر شکل ایجاد شده، نباید آن را خودکار نوع معمول انگشت ماشهای دانست.
آیا میتوان انگشت قفلشده را با فشار باز کرد؟
بازکردن اجباری و تکراری میتواند درد و تحریک را بیشتر کند. انگشتی که ثابت مانده یا بهآسانی باز نمیشود نیاز به بررسی دارد، بهخصوص اگر قرمز، متورم یا بسیار دردناک باشد. درمانگر میتواند مشخص کند محدودیت از گیر تاندون است یا خشکی خود مفصل و چه مداخلهای مناسبتر است.
آیا تزریق کورتون بیماری را برای همیشه درمان می‌کند؟
ممکن است بهبود طولانی ایجاد کند، اما عود هم امکان دارد. شدت و مدت علائم، دیابت و درگیری چند انگشت بر تصمیم اثر می‌گذارند. کاهش درد کوتاه‌مدت با برطرف شدن پایدار گیر یکسان نیست؛ هنگام پیگیری هر دو را توضیح دهید تا تکرار درمان بر پایه پاسخ واقعی انتخاب شود.
آیا پس از عمل به کاردرمانی نیاز دارم؟
همه افراد به جلسات طولانی نیاز ندارند، اما خشکی قبلی، تورم، حساسیت اسکار یا مشکل در بازگشت به کار میتواند ارزیابی درمانگر دست را مفید کند. برنامه حرکت و قدرت باید با وضعیت زخم هماهنگ باشد. تمرین شدید زودرس به امید بازگشت سریع‌تر، جای حرکت کنترل‌شده و پیگیری را نمی‌گیرد.